خجسته آيين «‌سده‌» كه همه‌ساله روز دهم بهمن ماه و هنگام غروب آفتاب برگزار مي‌شود، در شمار جشن‌هاي كهني است كه هزاران سال است در ايران برگزار مي‌شود .
اين آيين شكوهمند را نياكان از دير و دور پاس داشته‌اند، حتي در زمان هجوم تازيان و تاتارها و مغول‌ها نيز آن را هرطور كه توانسته‌اند برگزار كرده‌اند .
درباره چگونگي پديد آمدن سده چندين و چند داستان بر سرزبان‌ها است، اما صرف‌نظر از اين كه كدام‌يك به واقعيت نزديك‌تر است و كدام‌يك به اسطوره‌ها مي‌ماند، آن‌چه مهم است اين است كه اين جشن به مناسبت پاسداري و پرستاري از آتش برگزار مي‌شود كه يكي از سودمندترين پديده‌هاي اهورا داده‌است . چون اگر آتش نبود، نه تمدن شكل مي‌گرفت و نه صنعت پديد مي‌آمد . پس به راستي اين پديده را بايد پرستش و پرستاري كرد و گرامي داشت . دانشمندان راجع به علت نامزد شدن اين جشن را به سده دلايل بسياري آورده‌اند .
يكي از دانشمندان مي‌گويد: «پيدايش جشن سده ناشي از طرز تقسيم سال شمسي است، در عهد باستان . توضيح اين‌كه بنابر مندرجات اوستا در ايران باستان سال به دو بخش قسمت شده يكي بخش تابستاني كه مدتش 215 روز يعني 7 ماه از اول فروردين تا آخر مهر ماه بوده و ديگري بخش زمستاني كه مدتش 150 روز يعني 5 ماه از اول آبان ماه تا آخر اسفند بوده، چون اين جشن در صدمين روز بخش زمستان واقع شده آن را سده يا سته نام نهاده‌اند .

اما در شاهنامه چنين آمده است كه روزي هوشنگ ، شاه ايران ، از كوهي مي گذشت كه ناگهان چشمش به مار سياه و بزرگي افتاد . هوشنگ سنگي از روي زمين برداشت و به طرف مار پرتاب كرد . مار فرار كرد و سنگ پس از برخورد به سنگ هاي ديگر خرد شد و از اين برخورد جرقه هايي پديد آمد كه علف هاي خشك اطراف را شعله ور كرد و آتش براي اولين بار به وجود آمد .هوشنگ دستور داد به مناسبت پيدايش فروغ ايزدي جشن گرفتند و در هنگام پرستش آنرا قبله خود قرار دادند . از اشعار شاهنامه به خوبي معلوم است كه آتش به وسيله هوشنگ كشف شده و از لحاظ اينكه آتش فروغ ايزدي است دستور داد كه هنگام ستايش خدا آنرا سو ( قبله ) قرار دهند.